Hedef Gazetesi 38

Teknolojinin en kritik ve dönüştürücü unsurları –Internet’in temeli (ARPANET), GPS sistemi, modern arama motorlarının öncü algoritmaları, hatta günümüzün pek çok dijital altyapı katmanı– büyük ölçüde kamu kaynakları, üniversite araştırmaları, devlet fonları ve askeri projeler sayesinde geliştirilmiştir. Bu sistemler, özel sektöre devredildikten, ticarileştirildikten ve devasa veri havuzları ile network etkisiyle beslendikten sonra bugünkü “başarı hikâyeleri”ne dönüşmüştür. Bill Gates, Mark Zuckerberg, Elon Musk gibi isimler elbette olağanüstü vizyon, zamanlama ve icra kabiliyetine sahiptir. Ancak perde arkasında yatan gerçek güç unsurları şunlardır: Ağ (network) etkisi ve Metcalfe yasasının katlanarak büyüyen getirisi Kullanıcı verilerinin devasa ölçekte toplanması ve monetizasyonu Rekabeti engelleyen veya geciktiren regülasyon boşlukları Kamu-özel ortaklıkları, vergi teşvikleri ve görünmeyen sermaye ilişkileri Algoritmik yönlendirme, dikkat ekonomisi ve davranışsal ekonomi araçları “Bedava” olarak sunulan platformların gerçek bedeli, para değil; dikkatimiz, kişisel verilerimiz, alışkanlıklarımız, tercihlerimiz ve uzun vadede özgür irademizin önemli bir kısmıdır. Reklam mekanizmaları, kişiselleştirilmiş içerik akışları ve yönlendirme algoritmaları, masum bir “kullanıcı deneyimi iyileştirmesi” olmaktan çoktan çıkmış; kitlesel manipülasyon ve öngörülebilir davranış mühendisliği araçlarına dönüşmüştür. Bir bilişim güvenliği ve yapay zeka uzmanı olarak şunu net bir şekilde ifade etmek isterim: Bugün kullandığımız dijital ekosistemin büyük bölümü, kamu kaynaklarıyla doğmuş, özel sermayeyle ölçeklendirilmiş ve veri + algoritma + regülasyon asimetrisi ile konsolide edilmiştir. Bu yapı, bireylerin değil, sistemi kontrol edenlerin lehine işleyen bir dikkat ve veri ekonomisi yaratmıştır. Topluma çağrım şudur: Teknoloji devlerinin başarı hikâyelerini eleştirel bir gözle okuyun. “Bedava” ürünün gerçek maliyetinin ne olduğunu sorgulayın. Veri mahremiyeti, algoritmik şeffaflık ve adil regülasyon taleplerini yükseltin. Dijital okuryazarlık ve eleştirel düşünceyi bireysel ve toplumsal bir kalkan olarak güçlendirin. Çünkü izlediğimiz hikâye, bir “başarı masalı” olmaktan ziyade; dev bir sistemin nasıl inşa edildiğini, nasıl konsolide edildiğini ve bu sistemin nihai faydasının kime gittiğini anlatan bir gerçeklik belgeselidir.

Hakan TOPUZOĞLU Bilişim Uzmanı, HT Bilişim Eğitim Danışmanlık